Wpisy Bieszczadów na listę UNESCO dotyczą dwóch odrębnych kategorii dziedzictwa: przyrodniczej – pierwotnych lasów bukowych w obrębie Bieszczadzkiego Parku Narodowego oraz kulturowej – wybranych drewnianych cerkwi regionu. Oba typy obiektów od dawna objęte są formalną ochroną; decyzje UNESCO przywołują ich znaczenie w szerszym, europejskim kontekście i wskazują na konieczność dalszej dbałości o zachowanie ich walorów.

Lasy bukowe na liście UNESCO

28 lipca 2021 roku fragmenty bukowych drzewostanów Bieszczadzkiego Parku Narodowego zostały włączone do seryjnego wpisu UNESCO pod tytułem „Pradawne i pierwotne lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy”. Wpis ten obejmuje obecnie 93 części składowe położone w 18 krajach Europy; wśród tych części znajdują się także cztery odrębne obszary bieszczadzkich buczyn. Zgodnie z danymi nominacyjnymi, fragmenty lasów bukowych w BdPN ujęte we wniosku mają łączną powierzchnię 3 472 ha, co stanowi około 11% powierzchni Parku. Są to drzewostany o najwyższej ocenionej naturalności. Fragmenty położone w najbardziej niedostępnych zakątkach Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Zwykle są to drzewostany zróżnicowane wiekowo, w których dominują drzewa przekraczające 140 lat, najstarszy zbadany buk na tym terenie liczy ponad 360 lat.

Włączenie fragmentów Bieszczad do wpisu UNESCO nie zmieniło ich statusu ochronnego. Wymienione drzewostany były i pozostają objęte ścisłą ochroną, a pozostałe lasy Parku pełnią rolę strefy buforowej.

Lokalizacja i zakres fragmentów pierwotnych lasów

Wartość nominowanych fragmentów opiera się na szczegółowej waloryzacji, która uwzględnia między innymi: skład gatunkowy i strukturę drzewostanów, ilość martwego drewna oraz obecność dróg i innych śladów dawnej gospodarki leśnej. W wyniku tej waloryzacji wskazano, że lasy o charakterze puszczańskim zachowały się fragmentarycznie i zajmują — wedle różnych szacunków inwentaryzacyjnych — około 10% powierzchni leśnej Bieszczadzkiego Parku Narodowego, większe fragmenty o charakterze pierwotnym (powyżej 100 ha) zostały objęte wnioskiem nominacyjnym. Największe kompleksy tworzą one w źródliskowych partiach potoku Górna Solinka (obszar dawnych rezerwatów „U źródeł Solinki” i „Wetlina”), na północno - zachodnim krańcu Parku (dawny rezerwat „Puszcza Bieszczadzka nad Sanem”), w górnych partiach dolin potoków: Hylaty, Wołosatka i Terebowiec oraz najwyższych podpołoninowych partiach.

Drewniane cerkwie: Smolnik i Turzańsk

Obok wartości przyrodniczych Bieszczady są także miejscem istotnych zabytków drewnianej architektury sakralnej. Dwie cerkwie – w Smolniku i Turzańsku – zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO 21 czerwca 2013 roku, w grupie szesnastu drewnianych cerkwi regionu karpackiego z Polski i Ukrainy. Obie świątynie są również elementami podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej. Poniżej zebrano udostępnione informacje o historii i stanie technicznym tych obiektów.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku

Informacje źródłowe wskazują, że w Smolniku funkcjonowała świątynia sakralna już od wczesnego okresu istnienia miejscowości. Wzmiankę o cerkwi odnotowano w rejestrze poborowym ziemi sanockiej w 1589 roku; przypuszcza się, że pierwsza drewniana świątynia mogła powstać po roku 1530. W kolejnych wiekach obiekt ulegał zniszczeniom i odbudowom: druga znana cerkiew pochodziła z 1602 roku i została spalona w październiku 1672 roku – najprawdopodobniej w wyniku najazdu. Nowe świątynie powstawały następnie w innych lokalizacjach.

Budowa świątyni, która stoi obecnie, zakończyła się oficjalnie 1 sierpnia 1791 roku. Wyposażenie ze starszej świątyni przeniesiono do nowej budowli. Pierwszym proboszczem nowej cerkwi był Daniel Hryniewiecki. W 1921 roku przeprowadzono pierwszy gruntowny remont, wymieniając między innymi pokrycie dachu z gontu na blachę oraz odnawiając ikonostas. Po 1951 roku cerkiew została opuszczona, przez pewien czas użytkowano ją jako magazyn, a obiekt i przyległy cmentarz doświadczyły dewastacji. W 1969 roku kościół został wpisany do rejestru zabytków, co umożliwiło późniejsze prace konserwatorskie. W kolejnych dekadach obiekt był adaptowany do potrzeb rzymskokatolickich. Formalnie przekazany parafii rzymskokatolickiej w 1974 roku. Generalny remont świątyni przeprowadzono w latach 2004–2005, a w 2009 roku podjęto prace konserwatorskie przy polichromii ściennej i w kopule prezbiterium oraz dokonano aranżacji prezbiterium.

Fot. Marek Jurek

Cerkiew w Smolniku reprezentuje typ bojkowski i jest – jak podają źródła – jedynym zachowanym tego typu obiektem sakralnym w Bieszczadach oraz jednym z trzech w kraju. Wpis na listę UNESCO w 2013 roku podkreślił znaczenie świątyni jako elementu kulturowego dziedzictwa karpackiego.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku

Cerkiew w Turzańsku jest obiektem łemkowskim, powstawała w latach 1801–1803. W połowie XIX wieku (1836) rozbudowano budowlę o przedsionek i zakrystię; późniejsze prace remontowe odnotowano w latach 1896 i 1913, obejmując między innymi wzmocnienia dachu i inne prace utrzymaniowe. W okresie powojennym, po wysiedleniach ludności ukraińskiej (akcja „Wisła”), budynek był wykorzystywany przez katolików obrządku łacińskiego. W latach 1947–1961 użytkowanie było zmienne, a w 1961 roku budynek został nawet zaplombowany przez władze. W 1963 roku cerkiew zwrócono do użytkowania prawosławnemu zgromadzeniu, które pozostaje jej gospodarzem.

Świątynia charakteryzuje się typową dla regionu konstrukcją zrębową i układem trójdzielnym. Nad nawą, prezbiterium i babińcem znajdują się kopuły namiotowe, elewacje szalowane są deskami. Nad bryłą stoją trzy (lub, wedle niektórych opisów, pięć) niewielkich wieżyczek z baniastymi hełmami, nawiązujących do tradycji łacińskich i lokalnej stylistyki. Wnętrze zawiera między innymi polichromię i ikonostas z końca XIX wieku (autorstwa Josypa Bukowczyka), zachowały się też chorągwie procesyjne oraz inne elementy wyposażenia liturgicznego. Dzwonnica w pobliżu świątyni pochodzi z 1817 roku.

Cerkiew w Turzańsku została wpisana do rejestru zabytków w 1985 roku, a w 2013 roku włączono ją do listy światowego dziedzictwa UNESCO wraz z innymi karpackimi cerkwiami drewnianymi. Obiekt jest częścią podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej i pozostaje przedmiotem prac konserwatorskich i renowacyjnych w kolejnych latach.

Konsekwencje ochronne i praktyka zarządzania

Zarówno wpis lasów bukowych, jak i wpis cerkwi drewnianych mają przede wszystkim charakter dokumentacyjny i symboliczny – wskazują na wyjątkowe wartości przyrodnicze i kulturowe tego fragmentu kraju. Wpisy te nie zmieniły istniejącego, krajowego statusu ochronnego obiektów: wiele z wyróżnionych lasów było chronionych formalnie już od lat 50. i 70. XX wieku, a cerkwie pozostawały wpisane do rejestrów zabytków i objęte pracami konserwatorskimi.

W przypadku bukowych drzewostanów nominacja opierała się na wynikach wieloaspektowej waloryzacji i inwentaryzacji, która wytypowała fragmenty o najwyższej naturalności. Dla cerkwi wpis oznaczał także włączenie ich do szerokiego kontekstu europejskiego i krajowych programów ochrony zabytków oraz ich promocję jako elementów dziedzictwa kulturowego regionu.

UNESCO (2)

Bieszczady na liście UNESCO. Te miejsca zostały docenione na świecie

Piękne Bieszczady. Lasy bukowe znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa Przyrodniczego UNESCO